علم لدنّى موهوبى است ؛ و آن بصيرت يافتن صاحب علم است به دقايق احوال خود ، و مفاسد و تصحيح آنها به شناختن احكام و خواصّ آنها ، كه : وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً « 57 » . هفتم : فناء از علم خود است ، و اتّصاف به علم حقّ ، جلّ و علا ، كه : « العلم ثلاثة اشبار ؛ و من دخل فى الشّبر الاوّل ، تكبّر و من دخل فى الشّبر الثّانى ، تواضع و من دخل فى الشّبر الثّالث ، علم انّه لا يعلم » « 58 » . و هشتم : دوام معاينهء حقايق الهيّهء مجرّده است به طريق واقع و نفس الامر كه مسمّى است به عين اليقين . نهم : « شهود حقّ تعالى است مر ذات خود را كه علم ذاتى الهى است ، و مسمّى است به « حقّ اليقين » « 59 » .

--> - طريق موت ارادى - كه مدار سلوك و سير الى اللّه بر آن استوار است - به اين موهبت عظمى دست يافت ؛ از اين است كه حضرت شارح ، براى تبيين حصول يقين ، به اين آيه استشهاد فرموده است ؛ زيرا كه علم اليقين براى سائر الى اللّه ، مقدّمهء عين اليقين و حقّ اليقين است ، و گرنه در مرتبهء علم اليقين ، اهل سلوك را با ديگر مؤمنان - كه در مسير سلوك الى اللّه نيستند - مشاركت حاصل است . ( 57 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 107 - 108 رجوع شود . ( 58 ) - علم را سه درجه است ؛ آن‌كس كه به درجهء نخستين علم فائق شود ، متكبّر و خودپسند گردد ، و آن كس كه به دومين پايهء علم برآيد ، متواضع و فروتن شود ، و آن‌كس كه به سومين مرتبهء آن مرتقى شود ، خواهد دانست كه او را علمى نيست : « ادب الدّنيا و الدّين » : 115 ( قريب المضمون ) ( 59 ) - چنان‌كه ضمن توضيح كلمهء يقين ذكر گرديد ، عالىترين مرتبهء يقين ، موت يا به اصطلاح اهل معرفت ، فناء است ؛ و چون حضرت شارح - قدّس اللّه سرّه - به عالىترين مراتب فنا كه فناى ذاتى است اشاره فرموده‌اند ، به ناچار بايد معروض گردد كه : همان‌طورى كه در بعضى از توضيحات سابق به مناسبت ، بيان گرديده است ، به اعتبار هريك از مراتب چهارگانهء توحيد يعنى توحيد آثارى و افعالى و صفاتى و ذاتى ، سالك را موتى يا فنائى لازم است ؛ و كاملترين مراتب فنا ، فناى در توحيد ذاتى است كه در اين مرتبه - كه آخرين مراتب توحيد مىباشد - تعيّن سالك ، يكباره در پرتو لمعات انوار ذاتى حقّ ، محو و فانى گرديده ، و در آن هنگام ، او به مرتبهء حقّ اليقينى - به نحو اكمل - تحقّق يافته ؛ و در چنين مرحله است كه حقّ تعالى خود شاهد ، و خود مشهود خويش است . نتيجهء اين شهود ، همان علم ذاتى الهى به ذات اقدس خويش است ؛ چنان‌كه اكابر اهل معرفت ، در مقام نخستين تجلّى ذاتى الهى فرموده‌اند : فبهذا التّجلّى علم سبحانه وجود ذاته ، و شهد سبحانه نور ذاته .